Sống, hay không sống – đó là vấn đề (Trích Hăm-lét – Sếch-xpia)

1. Tri thức Ngữ văn: bi kịch

• Bi kịch là thể loại kịch phản ánh những xung đột gay gắt giữa khát vọng, lí tưởng cao đẹp của con người với hiện thực nghiệt ngã hoặc với giới hạn trong chính bản thân họ, thường dẫn đến kết cục đau thương.
• Cốt truyện phát triển qua thắt nút – phát triển – đỉnh điểm – giải quyết xung đột.
• Nhân vật bi kịch: có lí tưởng, phẩm chất cao đẹp; rơi vào hoàn cảnh éo le, lựa chọn khó khăn; giằng xé nội tâm; lời thoại giàu tính biện luận. Họ có thể thất bại về số phận nhưng chiến thắng về nhân cách.
• Hiệu ứng thanh lọc: người xem cùng trải qua đau khổ với nhân vật, từ đó biết căm ghét cái xấu, trân trọng cái đẹp, tâm hồn trở nên nhân ái hơn.

Bi kịch = xung đột lớn + nhân vật có lí tưởng + kết cục đau thương + giá trị nhân văn sâu sắc.

2. Tìm hiểu chung

• Sếch-xpia (1564 – 1616): nhà soạn kịch, nhà thơ lớn nhất nước Anh thời Phục hưng; để lại 37 vở kịch, 154 bài thơ xon-nê; nổi tiếng với các bi kịch Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Ô-ten-lô, Vua Lia, Mắc-bét và Hăm-lét.
• Vở Hăm-lét (khoảng 1599 – 1601): Clô-đi-út giết anh trai là vua Đan Mạch để cướp ngôi và lấy hoàng hậu. Hồn ma vua cha hiện về cho hoàng tử Hăm-lét biết sự thật. Hăm-lét giả điên để tìm chân tướng, dựng kịch vạch mặt kẻ giết người. Cuối cùng chàng trừng trị được Clô-đi-út nhưng cũng chết vì lưỡi kiếm tẩm độc.
• Đoạn trích: cảnh 1, hồi III — Hăm-lét độc thoại về sự sống và cái chết, sau đó là cuộc gặp với Ô-phê-li-a.

3. Đọc hiểu chi tiết

3.1. Câu hỏi "Sống, hay không sống"

Hăm-lét tự hỏi: nên cam chịu những bất công của cuộc đời, hay đứng lên chống lại chúng dù phải chết? Đây không chỉ là câu hỏi về sự tồn tại mà là câu hỏi về cách sống có ý nghĩa: sống thế nào cho xứng đáng với phẩm giá con người.

3.2. Xung đột nội tâm

• Một bên là khát vọng hành động, trả thù cho cha, chống lại cái ác.
• Một bên là nỗi sợ hãi trước những điều chưa biết sau cái chết, sự do dự, suy nghĩ quá nhiều.
• Hăm-lét nhận ra chính sự suy tư đã làm "những ý chí mạnh mẽ" trở nên nhợt nhạt — bi kịch của con người trí tuệ đứng trước hiện thực đầy tội ác.

3.3. Cuộc gặp Ô-phê-li-a

Hăm-lét nói những lời lạnh lùng, tàn nhẫn với người mình yêu để đẩy nàng ra xa, vì biết mình đang bị theo dõi và không muốn kéo nàng vào vòng nguy hiểm — càng cho thấy nỗi đau và sự cô độc của chàng.

4. Tổng kết

• Nội dung: khắc họa bi kịch nội tâm của Hăm-lét; cuộc đấu tranh giữa lí tưởng nhân văn và hiện thực đầy giả dối, tội ác; khẳng định khát vọng công lí và phẩm giá con người.
• Nghệ thuật: độc thoại nội tâm sâu sắc; ngôn ngữ giàu triết lí, lập luận chặt chẽ; xung đột bi kịch được đẩy lên cao.

5. Luyện tập

1. Chỉ ra các vế đối lập trong lời độc thoại và nêu ý nghĩa.
2. Vì sao Hăm-lét được xem là hình tượng con người thời Phục hưng?
3. Theo em, sống "có ý nghĩa" là sống như thế nào?