Lớp 10 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt: Sử dụng từ Hán Việt
Mục tiêu bài học
- Giải nghĩa từ Hán Việt dựa vào nghĩa của các yếu tố cấu tạo.
- Phân biệt các yếu tố Hán Việt đồng âm và các từ gần âm, gần nghĩa.
- Nhận biết sắc thái trang trọng, cổ kính của từ Hán Việt.
- Phát hiện và sửa lỗi dùng từ Hán Việt.
1. Từ Hán Việt là gì?
Từ Hán Việt là những từ tiếng Việt có nguồn gốc từ tiếng Hán, được đọc theo cách phát âm của người Việt. Mỗi từ thường gồm các yếu tố Hán Việt mang nghĩa. Hiểu nghĩa từng yếu tố giúp ta đoán và dùng đúng nghĩa của từ.
| Từ | Phân tích yếu tố | Nghĩa |
|---|---|---|
| Thiên lương | thiên (trời) + lương (tốt lành) | Bản tính tốt đẹp trời phú cho con người |
| Tri ân | tri (biết) + ân (ơn) | Ghi nhớ và biết ơn |
| Khuyến học | khuyến (khuyên, khích lệ) + học | Khuyến khích việc học |
| Cống hiến | cống (dâng) + hiến (dâng, cho) | Đóng góp công sức cho việc chung |
| Bản lĩnh | bản (gốc) + lĩnh (nhận lấy, nắm giữ) | Sự vững vàng, dám nghĩ dám làm |
2. Những điều cần lưu ý
2.1. Yếu tố Hán Việt đồng âm
Cùng một âm nhưng có thể mang nhiều nghĩa. Ví dụ: thiên trong "thiên nhiên" (trời), "thiên niên kỉ" (nghìn), "thiên vị" (nghiêng lệch), "thiên đô" (dời đi). Vì vậy cần dựa vào ngữ cảnh để hiểu đúng.
2.2. Từ gần âm, gần nghĩa
- Tri thức (hiểu biết) ≠ trí thức (người lao động trí óc).
- Yếu điểm (điểm quan trọng) ≠ điểm yếu / nhược điểm (mặt hạn chế).
- Khuyến mại (người bán khuyến khích bán hàng) ≠ khuyến mãi (khuyến khích người mua).
2.3. Sắc thái và hoàn cảnh sử dụng
Từ Hán Việt thường mang sắc thái trang trọng, cổ kính, khái quát. "Tri ân" trang trọng hơn "biết ơn", hợp với lễ kỉ niệm; "biết ơn" tự nhiên hơn trong giao tiếp hằng ngày. Trong Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân dùng nhiều từ Hán Việt (thiên lương, biệt nhỡn liên tài, tri kỉ…) để tạo không khí cổ kính, trang nghiêm.
3. Phát hiện và sửa lỗi
| Câu sai | Lỗi | Sửa |
|---|---|---|
| Thói quen "nước đến chân mới nhảy" là một yếu điểm của nhiều bạn. | Nhầm "yếu điểm" với "điểm yếu" | … là một nhược điểm / điểm yếu của nhiều bạn. |
| Tại phiên tòa cõi âm, Tử Văn thể hiện sự cứng cỏi của một hàn sĩ. | "Hàn sĩ" là học trò nghèo, không hợp ý nhấn mạnh khí phách | … khí phách của một kẻ sĩ chính trực. |
| Ái nữ của ông là con gái út. | Thừa: "ái nữ" đã là con gái yêu | Bỏ bớt ý trùng lặp. |
Khi dùng từ Hán Việt: hiểu đúng nghĩa → phân biệt từ gần âm, gần nghĩa → chọn đúng sắc thái, hoàn cảnh → không lạm dụng khi đã có từ thuần Việt phù hợp.
4. Luyện tập
- Tìm ít nhất 10 từ Hán Việt trong Chữ người tử tù, giải nghĩa và tìm từ thuần Việt tương ứng (nếu có).
- Đặt câu với mỗi cặp từ: tri thức – trí thức; yếu điểm – điểm yếu.
- Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về lòng biết ơn thầy cô, có dùng ít nhất 3 từ Hán Việt và gạch chân các từ đó.
Mẹo: khi tra cứu nghĩa từ Hán Việt trên mạng, hãy dùng các từ điển uy tín và đối chiếu ít nhất hai nguồn.
