Lớp 10 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt: Lỗi dùng từ, lỗi về trật tự từ và cách sửa
Mục tiêu bài học
- Nhận biết lỗi dùng từ: sai nghĩa, lặp thừa, sai kết hợp.
- Nhận biết lỗi trật tự từ làm câu sai nghĩa hoặc khó hiểu.
- Biết phân tích nguyên nhân và đề xuất cách sửa.
- Có thói quen rà soát dùng từ khi viết.
1. Lỗi dùng từ
1.1. Dùng từ sai nghĩa
Nguyên nhân thường gặp là nhầm giữa các từ gần âm hoặc gần nghĩa.
| Câu có lỗi | Phân tích | Sửa |
|---|---|---|
| Người dân lưu hành trên đường lúc cơn dông ập tới. | "Lưu hành" là đưa ra sử dụng rộng rãi; đi lại trên đường là "lưu thông". | Người dân đang lưu thông trên đường… |
| Mỗi người có một yếu điểm riêng. | "Yếu điểm" là điểm quan trọng; ý câu là mặt hạn chế. | Mỗi người có một điểm yếu riêng. |
| Cửa hàng khuyến mại cho khách một món quà, khách rất vui vì được khuyến mại. | "Khuyến mại" thuộc về người bán; người mua được hưởng "khuyến mãi". | … khách vui vì được khuyến mãi. |
1.2. Lặp từ, thừa từ
- "Việt kiều ở nước ngoài về thăm quê" → Việt kiều đã là người Việt sống ở nước ngoài: Việt kiều về thăm quê.
- "Sự hi sinh âm thầm, lặng lẽ" → hai từ đồng nghĩa, chỉ cần một: sự hi sinh thầm lặng.
- "Sau khi xác minh làm rõ" → sau khi xác minh.
1.3. Sai kết hợp từ
Một số từ chỉ đi được với những từ nhất định. Ví dụ: không nói "đã rách rưới" khi muốn chỉ tấm bạt đã rách; nên viết "tấm bạt đã rách" hoặc "tấm bạt rách rưới".
2. Lỗi về trật tự từ
Trong tiếng Việt, trật tự từ thể hiện quan hệ ngữ pháp và ý nghĩa. Đặt sai vị trí có thể làm câu tối nghĩa hoặc hiểu sai.
- "Khiếp sợ nhất vẫn là những người đi đường lúc cơn dông xảy ra" → dễ hiểu thành "người khác khiếp sợ những người đi đường". Sửa: Những người đi đường lúc cơn dông xảy ra là những người khiếp sợ nhất.
- "Em đã đọc một cuốn sách về thiên nhiên rất hay" → "rất hay" bổ nghĩa cho sách hay cho thiên nhiên? Sửa: Em đã đọc một cuốn sách rất hay về thiên nhiên.
Lưu ý: trong thơ, nhà thơ có thể chủ ý đảo trật tự từ (phép đảo ngữ) để nhấn mạnh — đó là biện pháp tu từ, không phải lỗi.
3. Cách tự sửa lỗi
Đọc lại câu → hỏi "từ này có đúng nghĩa không?", "có từ nào thừa không?", "các từ có kết hợp được với nhau không?", "đổi chỗ có rõ nghĩa hơn không?" → tra từ điển khi phân vân.
4. Luyện tập
- Sưu tầm 3 câu có lỗi dùng từ trên báo hoặc mạng xã hội; phân tích lỗi và sửa lại.
- Rà soát một bài văn gần nhất của em, gạch chân các từ dùng chưa chính xác và sửa.
- Đặt câu có dùng phép đảo ngữ trong thơ, giải thích vì sao đó không phải lỗi trật tự từ.
