Lớp 12 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Đọc hiểu
Cảm hoài (Đặng Dung)
Mục tiêu bài học
- Nắm được các khái niệm: biểu tượng, yếu tố siêu thực, phong cách cổ điển và lãng mạn.
- Hiểu hoàn cảnh ra đời và con người Đặng Dung.
- Phân tích tâm trạng bi tráng và hình tượng người anh hùng.
- Nhận biết đặc điểm phong cách cổ điển qua bài thơ.
1. Tri thức Ngữ văn cần nhớ
- Biểu tượng: hình ảnh mang tính ngụ ý, nhiều tầng nghĩa, gợi suy tư về những điều phổ quát; có thể "sống" bên ngoài văn bản.
- Yếu tố siêu thực: hình ảnh kì lạ, kết nối theo một logic khác thường, gắn với tiềm thức, vô thức.
- Phong cách cổ điển: hình thành từ thời trung đại; trọng quy phạm, ước lệ, tượng trưng; hàm súc, cô đọng; dùng nhiều điển cố, thi liệu cổ.
- Phong cách lãng mạn: hình thành ở phương Tây cuối thế kỉ XVIII – đầu XIX; đề cao cái tôi cá nhân, cảm xúc mãnh liệt, trí tưởng tượng bay bổng, hướng về cái phi thường.
2. Tìm hiểu chung
- Đặng Dung (? – 1414): con của Đặng Tất, cùng cha theo vua Trần Giản Định, rồi Trần Quý Khoáng chống quân Minh. Khởi nghĩa thất bại, ông bị bắt và tự tận.
- Bài thơ: viết bằng chữ Hán, thể thất ngôn bát cú Đường luật, là bài thơ duy nhất còn lại của ông nhưng được xem là một trong những bài thơ hay nhất thời trung đại.
3. Đọc hiểu chi tiết
3.1. Hai câu đề: hoàn cảnh và tâm trạng
Việc đời dằng dặc mà mình đã già, giữa trời đất vô cùng chỉ còn biết cất tiếng hát say — con người nhỏ bé, hữu hạn đứng trước thời cuộc rối ren, vô tận, nỗi buồn bất lực được nén vào cuộc say.
3.2. Hai câu thực: thời thế và người anh hùng
Gặp thời, kẻ tầm thường cũng nên việc; lỡ vận, người anh hùng cũng đành uống hận. Phép đối làm nổi bật bi kịch của người tài sinh không gặp thời.
3.3. Hai câu luận: hoài bão lớn lao
Phò chúa những muốn xoay chuyển trục đất, rửa binh khí mà không có đường kéo sông Ngân — tầm vóc lớn lao, khát vọng phi thường với hình ảnh kì vĩ, mang tính vũ trụ.
3.4. Hai câu kết: hình tượng bất khuất
Thù nước chưa trả mà đầu đã bạc; bao lần mài gươm dưới bóng trăng. Hình ảnh mài gươm dưới trăng là biểu tượng đẹp nhất: nỗi đau thất bại vẫn không dập tắt ý chí chiến đấu.
4. Tổng kết
- Nội dung: tâm trạng bi tráng và ý chí quật cường của người anh hùng trước vận nước gian nan; âm hưởng hào khí Đông A.
- Nghệ thuật: thất ngôn bát cú hàm súc; hình tượng kì vĩ; biểu tượng giàu ý nghĩa; điển cố; giọng điệu hào hùng, bi tráng.
Cách đọc thơ trung đại: nắm hoàn cảnh, thể thơ → tìm hình ảnh, điển cố then chốt → phân tích phép đối → nhận ra tâm trạng, chí hướng → đánh giá vẻ đẹp phong cách cổ điển.
5. Luyện tập
- Phân tích ý nghĩa biểu tượng của hình ảnh "mài gươm dưới trăng".
- Chỉ ra những biểu hiện của phong cách cổ điển trong bài thơ.
- So sánh khát vọng của người anh hùng trong Cảm hoài với một bài thơ trung đại khác em đã học.
