Lớp 12 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt: Nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm văn học
Mục tiêu bài học
- Hiểu khái niệm điển cố và các nguồn của điển cố.
- Nhận biết điển cố trong văn bản qua chú thích, cước chú.
- Phân tích tác dụng của điển cố.
- Biết dùng điển cố phù hợp, không lạm dụng.
1. Điển cố là gì?
Điển cố là những câu chuyện, sự việc, nhân vật, câu chữ trong sách xưa (sử sách, kinh điển, văn chương) được dẫn lại một cách ngắn gọn trong tác phẩm để gửi gắm ý nghĩa sâu xa.
- Nguồn: sử sách, kinh điển Nho – Phật, thần thoại, truyền thuyết, văn học cổ Trung Quốc và Việt Nam.
- Hình thức: một từ, một cụm từ (tên người, tên đất, tên vật) gợi cả một câu chuyện.
2. Ví dụ quen thuộc
| Điển cố | Câu chuyện gốc | Ý nghĩa thường dùng |
|---|---|---|
| Kéo sông Ngân rửa giáp binh | Mong kéo nước sông Ngân Hà rửa vũ khí để chấm dứt chiến tranh (thơ Đỗ Phủ) | Khát vọng thái bình (dùng trong Cảm hoài) |
| Long Tuyền | Tên một thanh gươm báu thời xưa | Chí khí người anh hùng |
| Tri âm (Bá Nha – Tử Kỳ) | Tử Kỳ hiểu tiếng đàn của Bá Nha | Người hiểu lòng mình |
| Ngựa Hồ, chim Việt | Ngựa Hồ hí gió bắc, chim Việt đậu cành nam | Lòng nhớ quê hương |
3. Tác dụng
- Hàm súc: vài chữ mà gợi cả một câu chuyện, một tầng ý nghĩa.
- Trang trọng, cổ kính: phù hợp với văn chương trung đại, văn bia, chiếu, thơ Đường luật.
- Tế nhị: nói điều khó nói một cách kín đáo.
- Thể hiện vốn hiểu biết và tạo sự đồng cảm giữa người viết – người đọc cùng nền văn hóa.
4. Cách đọc điển cố
Nhận ra điển cố (thường có cước chú) → tìm hiểu câu chuyện gốc → xác định ý nghĩa trong ngữ cảnh mới → đánh giá tác dụng nghệ thuật.
Lưu ý: lạm dụng điển cố khiến văn khó hiểu, xa lạ. Khi viết hôm nay, chỉ dùng điển cố quen thuộc và đúng chỗ.
5. Luyện tập
- Tìm và giải thích hai điển cố trong Cảm hoài.
- Tìm một điển cố trong Hải khẩu linh từ (dựa vào cước chú) và nêu tác dụng.
- Sưu tầm một câu thơ hiện đại có dùng điển cố và phân tích.
