Lớp 10 · Kết nối tri thức với cuộc sống · Đọc hiểu
Hiền tài là nguyên khí của quốc gia (Thân Nhân Trung)
Mục tiêu bài học
- Nắm được khái niệm văn bản nghị luận và các yếu tố: luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng.
- Hiểu hoàn cảnh ra đời và thể loại văn bia.
- Phân tích hệ thống luận điểm và nghệ thuật lập luận của văn bản.
- Liên hệ vai trò của người tài và trách nhiệm học tập của bản thân.
1. Tri thức Ngữ văn: văn bản nghị luận
Văn bản nghị luận được viết nhằm trình bày, phân tích, đánh giá và bảo vệ một quan điểm về một vấn đề, bằng hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng, để thuyết phục người đọc.
| Yếu tố | Là gì? | Vai trò |
|---|---|---|
| Luận đề | Vấn đề trung tâm được bàn luận | Định hướng toàn bộ văn bản |
| Luận điểm | Các ý kiến chính làm sáng tỏ luận đề | Tạo bố cục logic |
| Lí lẽ | Lập luận, giải thích, phân tích | Bảo vệ, làm rõ luận điểm |
| Bằng chứng | Sự kiện, số liệu, ví dụ cụ thể | Chứng minh, tăng sức thuyết phục |
2. Tìm hiểu chung
- Tác giả Thân Nhân Trung (1418 – 1499): danh sĩ, nhà giáo, nhà chính trị thời Lê sơ, đỗ Tiến sĩ năm 1469, là thành viên Hội Tao đàn do vua Lê Thánh Tông sáng lập.
- Hoàn cảnh: bài văn được soạn năm 1484, khắc trên tấm bia đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442) — tấm bia đầu tiên dựng tại Văn Miếu.
- Thể loại: văn bia — văn nghị luận trung đại.
- Luận đề: hiền tài là yếu tố quyết định sự hưng thịnh của đất nước; vì thế cần trọng dụng, khuyến khích hiền tài.
Bố cục
- Vai trò của hiền tài đối với quốc gia.
- Những việc triều đình đã làm để trọng đãi hiền tài.
- Ý nghĩa của việc khắc bia tiến sĩ.
3. Đọc hiểu chi tiết
3.1. Vai trò của hiền tài
Tác giả so sánh hiền tài với nguyên khí — khí chất ban đầu làm nên sự sống. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh và hưng thịnh; nguyên khí suy thì thế nước yếu và thấp hèn. Cách lập luận đối lập ngắn gọn, chắc chắn, khẳng định một chân lí có tính quy luật.
3.2. Triều đình đã trọng đãi hiền tài
- Đề cao danh tiếng, ban chức tước, cấp bậc.
- Ghi tên ở bảng vàng, ban yến tiệc, vinh quy bái tổ.
- Nhưng những việc ấy chỉ vinh hiển nhất thời, chưa đủ để lưu truyền lâu dài → cần khắc bia.
3.3. Ý nghĩa của việc khắc bia
- Khuyến khích người tài, khiến kẻ sĩ trông vào mà phấn chấn, gắng sức.
- Ngăn ngừa điều ác, giúp người đọc bia tự soi mình.
- Làm cho mệnh mạch quốc gia được bền lâu.
Bài học lịch sử: trọng dụng hiền tài là chính sách có tầm nhìn; giáo dục, khoa cử được xem là nền móng của quốc gia.
4. Tổng kết
- Nội dung: khẳng định vai trò của hiền tài đối với vận mệnh đất nước và ý nghĩa của việc trọng dụng nhân tài.
- Nghệ thuật: luận điểm rõ ràng; lập luận chặt chẽ, đi từ khái quát đến cụ thể; lí lẽ sắc bén; bằng chứng tiêu biểu; ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh so sánh.
Mỗi người học hôm nay đều có thể trở thành "nguyên khí" của đất nước bằng sự học tập nghiêm túc và nhân cách tốt đẹp.
5. Luyện tập
- Vẽ sơ đồ thể hiện mối quan hệ giữa luận đề, các luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong văn bản.
- Tư tưởng "hiền tài là nguyên khí của quốc gia" còn ý nghĩa thế nào trong thời đại ngày nay?
- Viết đoạn văn khoảng 200 chữ về trách nhiệm của học sinh trong việc rèn luyện để trở thành người có ích.
